krzyż


krzyż
m II, D. -a; lm M. -e, D. -y (-ów)
1. «przedmiot w kształcie dwóch przecinających się linii prostych; godło chrześcijaństwa (jako narzędzie męki Jezusa)»

Krzyż brzozowy, żelazny.

Nagrobek z krzyżem.

Przysięgać na krzyż.

archit. Krzyż żebrowy «dwa krzyżujące się główne żebra sklepienia krzyżowo-żebrowego»
∆ Świątynia na planie krzyża «świątynia, której rzut poziomy ma kształt krzyża»
◊ Leżeć krzyżem «leżeć twarzą do ziemi, z rozpostartymi ramionami»
◊ Ktoś wygląda jak z krzyża zdjęty «ktoś jest mizerny, wychudzony, wygląda nieszczęśliwie»
◊ Mieć z kimś krzyż pański «mieć z czyjegoś powodu kłopoty, zmartwienia»
przen. «cierpienie, udręka, zmartwienie»

Cierpliwie znosiła krzyże, jakie jej zsyłał los.

2. «obrzędowy ruch ręką wykonywany w modlitwie albo w geście błogosławieństwa»

Zrobić, nakreślić znak krzyża.

Przeżegnać się krzyżem.

◊ Krzyż na drogę «wyrażenie swojego zadowolenia z czyjegoś odejścia, odjazdu»
3. «odznaczenie, order, odznaka, mające motyw krzyża»

Krzyż harcerski.

Krzyż Walecznych.

Złoty Krzyż Zasługi.

Odznaczyć kogoś krzyżem.

∆ Krzyż maltański «jedno z najstarszych odznaczeń nadawanych przez papieży»
4. «część kręgosłupa w okolicach miednicy, między kręgami ogonowymi a lędźwiowymi»

Bóle krzyża.

Łamanie w krzyżu.

pot. Dostać po krzyżu a) «zostać obitym, oberwać» b) «doznać przykrości z powodu czegoś lub kogoś»
5. hist. «kara ukrzyżowania; rodzaj hańbiącej kary śmierci stosowanej w starożytności»

Skazać kogoś na krzyż.

na krzyż «krzyżując coś, tworząc kształt krzyża»

Zapiąć, zawiązać coś na krzyż.

Przekrajać coś na krzyż.

pot. Parę osób na krzyż «bardzo mało osób, kilka»

Słownik języka polskiego . 2013.

  • krzyż — {{/stl 13}}{{stl 8}}rz. mnż III, D. a; lm D. y || rzad. ów {{/stl 8}}{{stl 20}} {{/stl 20}}{{stl 12}}1. {{/stl 12}}{{stl 7}} przedmiot w kształcie dwóch przecinających się linii prostych; symbol chrześcijaństwa : {{/stl 7}}{{stl 10}}Krzyż… …   Langenscheidt Polski wyjaśnień

  • Krzyz — (Swienty K., Mons sanctae crucis), Benedictinerabtei im Kreise Sandomir des russisch polnischen Gouvernements Radom, 1920 Fuß hoch auf dem Karpatenberg Lysa; Wallfahrtsort …   Pierer's Universal-Lexikon

  • Krzyż —   [kʃiʃ], Stadt in Polen, Kreuz …   Universal-Lexikon

  • krzyż — 1. Ktoś wygląda, jest jak z krzyża zdjęty «ktoś jest mizerny, wyczerpany, zmęczony, wygląda nieszczęśliwie»: (...) wyglądasz jak z krzyża zdjęta. – Jesteś kobietą i nie wiesz, że puder, szminka i róż dokonują cudów, a jeśli dodasz jakiś sensowny… …   Słownik frazeologiczny

  • Krzyż Wielkopolski — Krzyż Wielkopolski …   Deutsch Wikipedia

  • Krzyz Wielkopolski — Krzyż Wielkopolski …   Deutsch Wikipedia

  • Krzyż Partyzancki — (Polish for Partisan Cross ) was a Polish military decoration, awarded to World War II partisans (part of resistance movement fighting in the contryside). It was introduced by the Council of Ministers on October 26, 1945. It was awarded to… …   Wikipedia

  • krzyż grecki — {{/stl 13}}{{stl 7}} krzyż, który ma wszystkie ramiona tej samej długości : {{/stl 7}}{{stl 10}}Sobór Sofijski zbudowany na planie krzyża greckiego. {{/stl 10}} …   Langenscheidt Polski wyjaśnień

  • krzyż łaciński — {{/stl 13}}{{stl 7}} krzyż, który ma trzy ramiona tej samej długości i jedno ramię dłuższe : {{/stl 7}}{{stl 10}}Kościół na planie krzyża łacińskiego. {{/stl 10}} …   Langenscheidt Polski wyjaśnień

  • krzyż maltański — {{/stl 13}}{{stl 20}} {{/stl 20}}{{stl 12}}1. {{/stl 12}}{{stl 7}} odmiana krzyża greckiego z rozszerzającymi się ku zewnątrz ramionami z trójkątnymi wcięciami na końcach; w kolorze czerwonym: symbol ratownictwa morskiego; w kolorze białym: znak… …   Langenscheidt Polski wyjaśnień