rozum


rozum
m IV, D. -u, Ms. \rozummie; lm M. -y, D. -ów
1. «władza poznawcza umysłu ludzkiego, zdolność myślenia, poznawania, wykrywania związków zależności między postrzeganymi rzeczami, zjawiskami i formułowania sądów, orzekania o tych zjawiskach i zależnościach; umysł, inteligencja»

Człowiek wielkiego rozumu.

Objąć, ogarnąć, pojmować, poznawać coś rozumem.

Górować nad kimś rozumem.

Tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga; łam, czego rozum nie złamie. (Mickiewicz)

filoz. Czysty rozum «według koncepcji Kanta: rozum sam w sobie, to, co jest w umyśle a priori i nie pochodzi z doświadczenia»
2. «umiejętność radzenia sobie w życiu; mądrość, roztropność, rozsądek; zmyślność u zwierząt»

Polityczny, praktyczny, zdrowy rozum.

Rozum przychodzi z wiekiem, z latami.

Sam rozum coś dyktuje.

Umie postępować z ludźmi, ma wiele taktu i rozumu.

Miejże rozum, nie rób tego!

◊ (do zn. 1 i 2) Chłopski rozum «mądrość życiowa, zdrowy rozsądek»
◊ Brać coś na rozum «zastanawiać się nad czymś, rozważać coś»
◊ Odchodzić od rozumu z rozpaczy, ze strachu itp. «tracić jasność rozumowania, zdolność trzeźwego osądu z rozpaczy, ze strachu; bardzo rozpaczać, bardzo się bać itp.»
◊ Przemówić komuś do rozumu «przekonać kogoś o czymś, o niewłaściwości jego postępowania, skłonić kogoś do zmiany poglądu na jakąś sprawę»
◊ Pójść, sięgnąć, skoczyć po rozum do głowy «zastanowiwszy się znaleźć na coś radę, znaleźć wyjście z jakiejś sytuacji»
pot. Na mój (głupi) rozum, jak na mój rozum «według mego zdania»
◊ Mieć swój rozum «być świadomym tego, co się robi; wiedzieć, co robić»
◊ Mieć więcej rozumu w pięcie niż ktoś inny w głowie «być od kogoś o wiele mądrzejszym, sprytniejszym»
◊ Mieć więcej szczęścia niż rozumu «zawdzięczać powodzenie pomyślnym okolicznościom, a nie własnym zasługom»
◊ Nie mieć rozumu (w głowie), żart. nie grzeszyć rozumem «być głupim»
◊ Nauczyć kogoś rozumu «dać komuś nauczkę; przywołać kogoś do porządku»
◊ Uczyć kogoś rozumu «dawać komuś rady, pouczać kogoś»
◊ Ruszyć rozumem «zacząć o czymś myśleć, zastanawiać się nad czymś»
◊ Ruszyć rozumem jak martwe cielę ogonem «wypowiedzieć jakąś niedorzeczną myśl, powiedzieć coś niestosownego»
◊ Ktoś jest niespełna rozumu; ktoś postradał, stracił rozum, komuś padło na rozum, komuś odjęło rozum «ktoś jest chory psychicznie, nienormalny; ktoś dostał pomieszania zmysłów, ktoś zwariował»
◊ Komuś się zdaje, ktoś myśli, że wszystkie rozumy pozjadał, zjadł, posiadł «ktoś jest zarozumiały, przemądrzały, ktoś uważa, że wszystko wie»
◊ Też rozum! to (mi) rozum! «wyrażenie ekspresywne: to nierozsądne! to nie ma sensu!»
□ Co głowa, to rozum.
□ Włos długi, rozum krótki.
□ Lepszy łut szczęścia niż cetnar (funt) rozumu.
□ Od wódki rozum krótki.
□ Człowiek do śmierci rozumu się uczy.
□ Każdy (głupi) ma swój rozum.
□ Kogo Bóg chce ukarać, temu rozum odbiera.

Słownik języka polskiego . 2013.

  • rozum — {{/stl 13}}{{stl 8}}rz. mnż I, D. u, Mc. rozummie {{/stl 8}}{{stl 20}} {{/stl 20}}{{stl 12}}1. {{/stl 12}}{{stl 7}} właściwa człowiekowi zdolność pojmowania, wnioskowania, wydawania sądów, umożliwiająca mu poznanie rzeczywistości; umysł : {{/stl… …   Langenscheidt Polski wyjaśnień

  • rozum — ×rozum̃ (l. razem) adv., rõzum drauge, kartu: Gyvenom rozum̃ Rud. Užaugo rõzum brolavoj Str. Jaučius ganėm rozum̃ Mrc …   Dictionary of the Lithuanian Language

  • rozum — 1. Brać coś na rozum «zastanawiać się nad czymś, rozważać coś»: Może dlatego właśnie, że instynkt jest tak zawodny, lubimy brać wszystko na rozum. Cosm 7/1999. 2. Iść, pójść, sięgnąć, pot. skoczyć po rozum do głowy «zastanowiwszy się znaleźć na… …   Słownik frazeologiczny

  • Tom Rozum — (born Connecticut, 1951) is a Northern California based American bluegrass mandolinist and singer, best known for his long time collaboration with Laurie Lewis . Rozum has been nominated for a Grammy for his 1996 album with Lewis, The Oak and the …   Wikipedia

  • Karl Rozum — (* 1. Jänner 1937 in St. Pölten; † 2. Dezember 1988 in Wien) war ein österreichischer Politiker (ÖVP) und Privatangestellter. Er war von 1974 bis 1988 Abgeordneter zum Landtag von Niederösterreich. Rozum besuchte die Volks und Hauptschule in… …   Deutsch Wikipedia

  • iść [pójść, skoczyć] po rozum do głowy — {{/stl 13}}{{stl 33}} zastanawiać się, przemyśleć coś i zrealizować :{{/stl 33}}{{stl 10}}Poszedł po rozum do głowy i zrozumiał swój błąd. Nie mógł sobie poradzić, aż w końcu poszedł po rozum do głowy. {{/stl 10}} …   Langenscheidt Polski wyjaśnień

  • mieć swój rozum — {{/stl 13}}{{stl 20}} {{/stl 20}}{{stl 12}}1. {{/stl 12}}{{stl 7}} postępować rozsądnie, sprytnie : {{/stl 7}}{{stl 10}}Jeśli mówisz, że żonę trzyma krótko, to znaczy, że ma swój rozum. {{/stl 10}}{{stl 20}} {{/stl 20}}{{stl 12}}2. {{/stl… …   Langenscheidt Polski wyjaśnień

  • chłopski rozum — {{/stl 13}}{{stl 8}}pot. {{/stl 8}}{{stl 7}} myślenie realistyczne, oparte na praktyce i zdrowym rozsądku, trzeźwe, obywające się bez teoretyzowania : {{/stl 7}}{{stl 10}}Ze swoim chłopskim rozumem całkiem nieźle radził sobie z nowymi zadaniami.… …   Langenscheidt Polski wyjaśnień

  • na chłopski [zdrowy, prosty] rozum — {{/stl 13}}{{stl 7}} trzeźwo, rozsądnie, rozważnie, praktycznie, krytycznie : {{/stl 7}}{{stl 10}}Tak na zdrowy rozum, to nie ma się o co kłócić. {{/stl 10}} …   Langenscheidt Polski wyjaśnień

  • na mój (prosty) rozum — {{/stl 13}}{{stl 8}}pot. {{/stl 8}}{{stl 7}} według mnie, moim zdaniem, moim skromnym zdaniem : {{/stl 7}}{{stl 10}}Na mój prosty rozum to nie było uczciwe. {{/stl 10}} …   Langenscheidt Polski wyjaśnień